Actieve bodem is onmisbaar geworden in aquariums. Het is met name populair bij aquascaping en het kweken van garnalen.

Maar wat is bodem nu precies?

Dit aquariumsubstraat bestaat uit natuurlijke aarde die tweemaal op lage temperatuur is gebakken. Bodem wordt gebruikt in zoetwateraquaria en beïnvloedt de waterparameters – vandaar de naam "actieve" bodem. Bodem verlaagt met name de carbonaathardheid (KH) en beïnvloedt daardoor ook de pH-waarde. Veel garnalensoorten die erg populair zijn in aquaria, komen uit beekjes in Zuid-China met zeer zacht water. Een bekende vertegenwoordiger van deze groep is de bijengarnaal (Caridina logemanni), samen met verwanten zoals de Taiwanese garnaal (Caridina sp.) en populaire hybriden zoals Galaxy Fishbone, Blue Boa, Zeus Bee, Red Devil en vele andere. Veel tropische tetra’s, meervallen, Zuid-Amerikaanse cichliden en andere aquariumvissen geven ook de voorkeur aan zacht water, net als in hun natuurlijke leefomgeving. De meeste tropische waterplanten die in aquaria worden gehouden, doen het bovendien beter in zacht en licht zuur water. In Duitsland, Oostenrijk en Zwitserland is het leidingwater in veel regio’s echter vrij hard, wat problemen kan veroorzaken bij het houden of kweken van aquariumdieren. Veel plantensoorten groeien minder goed in te hard water en bereiken daardoor niet hun volledige potentieel. Het gebruik van actieve bodem heeft daarom een belangrijke rol gespeeld in de ontwikkeling van aquaria met zacht water en beplanting, en vooral in de garnalenkweek.

Maar wat schuilt er achter deze donkere bodem? Wat kan actieve bodem doen, hoe wordt het geproduceerd en wat zijn de beperkingen?

De naam "bodem" is eigenlijk het Engelse woord voor aarde. Aquariumbodem is echter geen gewone grond die zomaar uit de tuin wordt gehaald, maar een samenstelling van verschillende donkere grondsoorten met specifieke eigenschappen. De mengverhouding is zorgvuldig afgestemd en de bodem wordt gemengd en vervolgens gebakken om zijn werking in het aquarium te garanderen. Dennerle biedt twee verschillende soorten aan: Scaper's Soil voor beplante aquaria, die is voorbemest met essentiële voedingsstoffen, en de onbemeste Shrimp King Active Soil voor garnalenaquaria. Beide varianten verlagen de carbonaathardheid en helpen de pH-waarde en waterkwaliteit te stabiliseren.

De grond die in Dennerle-substraten wordt gebruikt, is grotendeels van vulkanische oorsprong. Vulkanische grond is vruchtbaar en van nature rijk aan mineralen. Lichtere, mineraalrijke grond wordt gemengd met bijna zwarte "zwarte grond" om het substraat zijn diepe kleur te geven. Hierdoor komen kleurrijke garnalen en de tinten van groene en rode planten extra mooi naar voren. Tijdens de productie worden de grondsoorten in een nauwkeurige verhouding gemengd om de karakteristieke ronde korrels te vormen. Daarna worden de grofste delen eruit gezeefd. Het juiste vochtgehalte is belangrijk voor de kwaliteit, daarom wordt het substraat voorbereid voordat het wordt gebakken. In speciale ovens worden de korrels tweemaal gebakken. Hierdoor blijven ze stabiel en vallen ze niet uiteen in water. Omdat de temperatuur relatief laag blijft, blijft het substraat wel zacht – het is dus niet te vergelijken met zand of grind. Na het bakken worden de korrels op grootte gesorteerd, gedroogd en verpakt.

De relatief grote, ronde korrels zorgen voor een goede doorstroming in de bodem, waardoor stilstaande of zuurstofarme zones worden voorkomen. Plantenwortels krijgen continu toegang tot voedingsstoffen en zuurstof, en zelfs fijne wortels kunnen zich makkelijk hechten in het zachte substraat. Een groot voordeel van actieve bodem is het vermogen om waterwaarden te stabiliseren. Zowel Scaper's Soil als Shrimp King Active Soil werken als ionenwisselaars en binden calciumionen uit het water. Dit maakt het water zachter en verlaagt de pH-waarde. Daarnaast bevat dit natuurlijke substraat humusstoffen die de pH stabiliseren tussen 5,5 en 6,5 – ideaal voor veel garnalen en planten. Hierdoor worden extreme schommelingen en verzuring voorkomen.

Bewoners die hard water nodig hebben, zoals Afrikaanse cichliden, de meeste rivierkreeften en andere soorten, zijn niet geschikt voor een aquarium met actieve bodem. Dit kan leiden tot gezondheidsproblemen en zelfs sterfte. Ook planten uit hardwaterbiotopen zijn hier minder geschikt voor. De capaciteit van actieve bodem is namelijk beperkt. Wanneer je een aquarium met bodem vult met hard leidingwater, raakt het substraat snel verzadigd en verliest het zijn werking. Hierdoor zal de waterhardheid geleidelijk toenemen. Tijdens waterverversingen met hard water kan de pH-waarde bovendien sterk schommelen: eerst stijgt deze, daarna daalt hij weer. In een beplant aquarium is dit meestal geen groot probleem, maar in een garnalenaquarium kan dit schadelijk zijn. Vooral gevoelige soorten zoals bijengarnalen reageren hier slecht op, met gezondheidsproblemen en vervellingsproblemen als gevolg.

Daarom is het aan te raden om zacht, aangepast water te gebruiken in combinatie met actieve bodem. Als je kraanwater niet geschikt is, kun je werken met een osmose-installatie zoals de Dennerle Osmose Compact 130 of 190. Het osmosewater wordt vervolgens verrijkt met een geschikt mineraalzout. Voor bijengarnalen is bijvoorbeeld Shrimp King Bee Salt GH+ een goede keuze. Dit zorgt voor stabiele waterwaarden en verlengt bovendien de levensduur van de bodem aanzienlijk. Let ook op met kalkhoudende stenen, want die kunnen het substraat sneller verzadigen. Als richtlijn geldt: vervang actieve bodem na maximaal twee jaar, of eerder als je merkt dat de pH-waarde begint te stijgen.

We hopen dat je veel plezier zult hebben van je nieuwe aquarium!